Besi Danası Rasyonu Nasıl Hazırlanır? Günlük Yem Miktarları Tablosu

Besi danası rasyonu, danaya günde canlı ağırlığının yaklaşık yüzde 2,3–3,3’ü kadar kuru madde verecek şekilde kaba yem (silaj, kuru ot, saman) ve kesif yem (arpa, mısır, küspe) karıştırılarak hazırlanır. 350 kg’lık bir dana için örnek günlük miktar 7,5 kg karma yem ve 7 kg kuru ottur; kesif yem payı 3–4 haftada kademeli artırılır^[2][3][4].

Besi Rasyonu Nedir? Kaba Yem ve Kesif Yem Farkı

Besi rasyonu, bir besi hayvanının 24 saatte ihtiyaç duyduğu kuru madde, enerji, protein, mineral ve vitamini karşılayacak şekilde hazırlanmış günlük yem karışımıdır. Rasyon iki ana gruptan oluşur.

• Kaba yem: Lif oranı yüksek, enerjisi görece düşük olan, rumenin çalışmasını sağlayan yemdir (mısır silajı, yonca ve çayır kuru otu, saman).
• Kesif (konsantre) yem: Lifi düşük, enerji veya protein yoğunluğu yüksek olan yemdir (arpa, mısır, buğday kepeği, ayçiçeği ve pamuk tohumu küspesi, hazır besi yemi).
• Kuru madde (KM): Yemdeki su uzaklaştırıldıktan sonra kalan kısımdır. Rasyonlar kuru madde üzerinden hesaplanır; çünkü 15 kg mısır silajı yalnızca yaklaşık 3,75 kg kuru madde içerirken 3,5 kg arpa yaklaşık 3,08 kg kuru madde içerir^[3].

Besicilikte toplam maliyetin en büyük kalemlerinden biri yemdir. Tokat’ın Turhal ilçesinde yapılan bir araştırmada üretim masrafları içinde en yüksek payı hayvan materyali ve yem giderlerinin aldığı belirlenmiştir^[7]. Bu nedenle rasyonu doğru hazırlamak, besinin kârlı olup olmayacağını doğrudan belirler. Besiye yeni başlıyorsanız önce büyükbaş hayvancılığa başlama rehberimize göz atmanızı öneririz.

Bir Besi Danası Günde Ne Kadar Yem Yer?

Bir besi danası günde canlı ağırlığının yaklaşık yüzde 2,3 ile 3,3’ü arasında kuru madde tüketir; dana büyüdükçe bu oran düşer. ABD Tarım Bakanlığı’nın (USDA) Ulusal Araştırma Konseyi verilerinden uyarladığı tabloya göre 136 kg’lık bir dana canlı ağırlığının yüzde 3,35’i, 522 kg’lık bir tosun ise yüzde 2,27’si kadar kuru madde yer^[2].

Kuru madde miktarını yaş (yemliğe konan) yem miktarına çevirmek için her yemin kuru madde oranı kullanılır. Örneğin kuru madde oranı yaklaşık yüzde 25 olan mısır silajında 1 kg kuru madde için 4 kg silaj, yüzde 88 olan arpada 1,14 kg arpa gerekir^[3]. Bu yüzden silaj ağırlıklı rasyonlarda yemliğe konan toplam yem miktarı, kuru ot ağırlıklı rasyonlara göre çok daha fazladır.

Besi Danası Günlük Yem Miktarları Tablosu

Aşağıdaki ilk tablo, canlı ağırlığa göre günlük kuru madde ihtiyacını gösterir. İkinci tablo ise Türkiye’de yaygın kullanılan karma yem + kuru ot sistemiyle pratik günlük miktarları verir.

Değerler USDA Ulusal Organik Program tablosundan (NRC 1996 esaslı) alınmış, libre değerleri Agrofoni tarafından kilograma çevrilmiştir^[2]. Gerçek tüketim; ırka, rasyonun enerji yoğunluğuna, havaya ve yem kalitesine göre yüzde 10–15 sapabilir.

Bu tablo, Prof. Dr. Numan Akman’ın “Pratik Sığır Yetiştiriciliği” kitabından derlenen ve Aydın İl Tarım ve Orman Müdürlüğü tarafından yayımlanan rasyon belgesinden alınmıştır. Aynı belgede önerilen 1 ton besi karması şöyledir: 567 kg arpa, 75 kg mısır, 96 kg ayçiçeği küspesi, 225 kg kepek, 28 kg mermer tozu, 7,5 kg tuz ve 1,5 kg vitamin karması^[3].

Besi Danasının Protein ve Enerji İhtiyacı Ne Kadar?

Hafif danalarda protein ihtiyacı yüksektir; dana ağırlaştıkça rasyondaki ham protein oranı düşürülür, enerji yoğunluğu korunur. Oklahoma Eyalet Üniversitesi’nin 2025 tablosuna göre günde yaklaşık 1,13 kg canlı ağırlık artışı hedeflendiğinde rasyon kuru maddesinin yüzde 73’ü sindirilebilir besin maddesi (TSBM) olmalıdır^[1].

Tablo, 635 kg kesim ağırlığına ulaşacak büyüyen dana ve düveler için verilmiştir; değerler libreden kilograma çevrilmiştir^[1]. Bu tablodaki kuru madde değerleri farklı ve daha güncel bir hesaplama esasına dayandığı için Tablo 1’deki değerlerden yüzde 10–15 kadar düşüktür; pratikte iki tablo arasındaki aralığı hedefleyin. Ağır tosunlarda (400 kg üzeri) Türkiye’de kullanılan örnek rasyonlarda ham protein ihtiyacı yaklaşık yüzde 9,8 olarak hesaplanmaktadır; 400 kg’lık, günde 1,3 kg artış hedeflenen bir tosun günde 10,17 kg kuru madde ve 997 g ham protein almalıdır^[3].

Örnek rasyon: 400 kg tosun, günde 1,3 kg artış

Bu rasyon ihtiyacı yaklaşık 101 g ham protein fazlasıyla karşılar; kaynakta fazlalığı gidermek için küspenin yaklaşık 0,8 kg azaltılıp enerjinin bir enerji yemiyle dengelenmesi önerilmiştir^[3]. Rasyondaki kaba yem payı kuru madde bazında yaklaşık yüzde 52’dir (5,3 kg / 10,21 kg; Agrofoni hesabı).

Besi Dönemlerine Göre Dana Nasıl Beslenir?

Besi üç dönemde yürütülür: alıştırma, büyütme ve bitirme. Kesif yem payı alıştırma döneminde düşük tutulur ve haftalar içinde kademeli olarak artırılır; ani artış rumen asidozuna yol açabilir.

• Alıştırma dönemi (ilk 3–4 hafta): Dana yeni yeme ve ortama alışır. Kaba yem ağırlıklı başlanır, kesif yem birkaç günlük adımlarla artırılır. Bir çalışmada kesif yem payı yüzde 40’tan yüzde 90’a, her biri 3 gün süren beş ara rasyonla çıkarılmış; kademeli geçiş, rumen pH’sındaki dalgalanmayı hızlı geçişe göre belirgin biçimde azaltmıştır^[4].
• Büyütme dönemi: Kemik ve kas gelişimi hızlıdır; protein ihtiyacı yüksektir (Tablo 3). Kaliteli silaj ve kuru ot kullanımı maliyeti düşürür.
• Bitirme dönemi: Enerji yoğunluğu artırılır, yağlanma ve karkas kalitesi hedeflenir. Simental gibi kombine ırklarda günlük canlı ağırlık artışı 1.100–1.200 g, karkas randımanı yüzde 55–60 düzeyindedir^[11].

Rumen asidozu, kesif yemdeki nişastanın rumende hızla fermente olup asit birikmesine yol açtığı bir sindirim bozukluğudur. Kademeli geçiş bile asidozu tamamen önleyemez ve hayvanlar arasında tahıla dayanıklılık bakımından büyük farklar vardır^[4]. Bu nedenle yem tüketimini, dışkı kıvamını ve geviş getirmeyi her gün izleyin. Irk seçimi besi performansını doğrudan etkiler; ırkların karşılaştırması için süt sığırı ırkları yazımıza bakabilirsiniz.

Besi Danası Rasyonu Adım Adım Nasıl Hazırlanır?

1. Hayvanları tartın (besi başında ve 15 günde bir): Rasyon canlı ağırlığa göre hesaplanır. Kaynaklar besi hayvanlarının 15 günde bir tartılmasını önerir^[3]. Tartı yoksa göğüs çevresi şeridi kullanın.
2. Hedef günlük artışı belirleyin: Irk ve hayvan durumuna göre örneğin 1,0–1,3 kg/gün hedefleyin; hedef yükseldikçe enerji ve protein ihtiyacı artar^[1].
3. Kuru madde ihtiyacını hesaplayın: Tablo 1’den canlı ağırlığa karşılık gelen yüzdeyi alın. Örnek: 300 kg × yüzde 2,6 ≈ 7,8 kg KM/gün.
4. Kaba yemi belirleyin: Elinizdeki silaj, kuru ot ve samanın miktarını ve mümkünse yem analizini çıkarın; kaba yem rasyonun temelidir.
5. Kesif yemle enerji ve proteini tamamlayın: Arpa ve mısır enerjiyi, küspeler proteini sağlar. Hazır besi yemi kullanıyorsanız etiketteki ham protein ve enerji değerine göre miktarı ayarlayın.
6. Mineral, tuz ve vitamini ekleyin: Tuz, toplam rasyona yaklaşık yüzde 0,5, kesif yeme yüzde 1 düzeyinde katılır; kireç taşı (mermer tozu) ve vitamin-mineral karması unutulmamalıdır^[3].
7. Kuru maddeyi yaş miktara çevirin: Her yemin KM payını kuru madde oranına bölün (ör. 3,75 kg KM silaj ÷ 0,25 = 15 kg silaj).
8. Kademeli geçiş yapın: Yeni rasyona 3–4 haftada geçin; kesif yemi birkaç günlük adımlarla artırın^[4].
9. Yemi günde en az iki öğüne bölün ve temiz suyu sürekli verin: Yemleme saatlerini sabit tutun.
10. İzleyin ve düzeltin: 15 günlük tartımlarda hedef artış alınamıyorsa rasyonu ve hayvan sağlığını gözden geçirin.

Tartım, yem tüketimi ve canlı ağırlık kayıtlarını dijital ortamda tutmak hataları erken fark etmenizi sağlar; akıllı hayvancılık uygulamaları bu takibi kolaylaştırır.

Besi Danası Rasyonunun Günlük Maliyeti Ne Kadar?

Günlük yem maliyeti, yemlerin kilogram fiyatı ile günlük miktarlarının çarpılmasıyla bulunur; kâr için asıl ölçüt ise kilogram canlı ağırlık artışı başına yem maliyetidir. Aşağıdaki hesap, 2026 fiyatlarıyla bir örnek sunar.

Varsayımlar: Besi yemi fiyatı, Türkiye Ziraat Odaları Birliği’nin Eylül 2026 ortalaması olan 19.110 TL/ton (19,11 TL/kg)^[10]; kuru ot fiyatı 8 TL/kg olarak varsayılmıştır. Miktarlar Tablo 2’den alınmıştır^[3]. Bu hesaba göre 350 kg’lık bir danada günlük yem maliyeti yaklaşık 199 TL’dir; günlük artış 1,0 kg yerine 1,3 kg olursa kilogram artış başına yem maliyeti 199 TL’den 153 TL’ye düşer. Fiyatlar bölgeye ve haftaya göre değişir; kendi fiyatlarınızla yeniden hesaplayın.

Türkiye’de Besi Rasyonu İçin Yem Kaynakları ve Destekler

Türkiye’de besi rasyonlarının enerji kaynağı çoğunlukla arpadır. Toprak Mahsulleri Ofisi (TMO) 2026 yılında ikinci grup arpa alım fiyatını 12.750 TL/ton, satış fiyatını 14.000 TL/ton olarak belirlemiştir^[8].

• TMO’dan besiciye arpa (2026/27): Satışlar 17 Eylül 2026’da başlamış, büyükbaş ve küçükbaş besicilere bir aylık fiili tüketim esasına göre arpa satılmıştır. Başvuru için il/ilçe tarım ve orman müdürlüğünden hayvan sayısını gösteren işletme tescil belgesi gerekmektedir^[9].
• Şeker pancarı posası: Şeker fabrikalarına yakın bölgelerde ucuz bir yem kaynağıdır. Van’da yapılan bir çalışmada yaş pancar posası silajı ağırlıklı rasyonla beslenen besi sığırlarında canlı ağırlık artışı geleneksel rasyondan farklı bulunmamış, ancak düşük maliyet nedeniyle hayvan başına kârlılık önemli ölçüde artmıştır^[6].
• Mısır silajı: Sulanabilir arazisi olan işletmelerde en ekonomik kaba yemdir. Yem bitkisi tarlanızın verimi için toprak analizi yaptırmanız, kuru dönemlerde ek kaba yem için örtü bitkilerini değerlendirmeniz önerilir.
• Organik besi: Organik sertifikalı besicilikte yem kaynakları ve oranları farklı kurallara tabidir; ayrıntılar için organik yemlerle büyükbaş hayvancılık rehberimize bakın.

Besinin Türkiye’deki en önemli kısıtı, yem fiyatları ile dana alış ve karkas satış fiyatları arasındaki dengedir. Türkiye Ziraat Odaları Birliği verilerine göre Eylül 2026’da besi yemi tonu ortalama 19.110 TL, süt yemi 20.434 TL olmuştur^[10]. Kendi kaba yemini üreten işletmeler bu dalgalanmadan daha az etkilenir.

Besi Rasyonunda Sık Yapılan Hatalar ve Çözümleri

• Kesif yemi bir anda artırmak: Rumen asidozu, ishal ve yem tüketiminde düşüşe yol açar. Çözüm: Geçişi 3–4 haftaya yayın, kesif yemi birkaç günlük adımlarla artırın^[4].
• Rasyonu yaş ağırlıkla hesaplamak: 15 kg silaj ile 15 kg arpa aynı besin değerini taşımaz. Çözüm: Tüm hesapları kuru madde üzerinden yapın^[3].
• Tartmadan yemlemek: Hayvan büyüdükçe ihtiyaç artar. Çözüm: 15 günde bir tartın ve rasyonu güncelleyin^[3].
• Tuz ve minerali ihmal etmek: Çözüm: Tuzu toplam rasyona yaklaşık yüzde 0,5 oranında katın, kireç taşı ve vitamin-mineral karmasını ekleyin^[3].
• Üreyi kontrolsüz kullanmak: Çözüm: Ham proteinin en fazla üçte birini üreden sağlayın, hafif danalarda üre kullanmayın ve uzman önerisi alın^[5].
• Protein fazlası vermek: Küspe pahalı bir yemdir; fazlası boşa gider. Çözüm: Ağır tosunlarda ham protein oranını düşürün (Tablo 3)^[1][3].
• Yemlik ve su yönetimini ihmal etmek: Çözüm: Yemleme saatlerini sabit tutun, bayat yemi temizleyin, temiz suyu sürekli verin.

Besi Danası Rasyonu Hakkında Sık Sorulan Sorular

Sonuç

Doğru bir besi danası rasyonu, canlı ağırlığa göre hesaplanan kuru madde ihtiyacını kaba ve kesif yemle dengeli biçimde karşılar, protein oranını dananın ağırlığına göre ayarlar ve kesif yeme geçişi 3–4 haftaya yayar. Hayvanlarınızı 15 günde bir tartın, rasyonu kendi yem fiyatlarınızla yeniden hesaplayın ve ayrıntılı rasyon için bir zooteknistten destek alın. Ahır, maliyet ve 2026 destekleri için büyükbaş hayvancılığa başlama rehberimizi okuyabilirsiniz.

Kaynaklar

1. Lalman, D., & Holder, A. (2025). 2025 Nutrient Requirements of Beef Cattle (E-974). Oklahoma State University Extension. extension.okstate.edu
2. USDA Agricultural Marketing Service, National Organic Program. (2010). Dry Matter Demand Tables for Classes of Beef Cattle (NOP 5017-3; NRC 1996 esaslı). ams.usda.gov
3. Aydın İl Tarım ve Orman Müdürlüğü. Büyükbaş ve Küçükbaş Hayvan Rasyonu (Akman, N., Pratik Sığır Yetiştiriciliği‘nden derlenmiştir). aydin.tarimorman.gov.tr
4. Hicks, B. (2006). Effect of Feed Delivery Fluctuations on Ruminal Acidosis and Performance of Feedlot Cattle. Beef Cattle Research Update, Oklahoma State University. extension.okstate.edu
5. Kovarna, M., & Vanderhoff, S. (2025). Considerations for Urea Use in Cattle Rations. South Dakota State University Extension. extension.sdstate.edu
6. Çokgüler, O., Deniz, S., & Altaçlı, S. (2013). Besi sığırlarında geleneksel besi rasyonları ile yaş şeker pancarı posası silajı ağırlıklı rasyonun karşılaştırılması. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi, 24(2), 55–60. dergipark.org.tr
7. Gözener, B., & Sayılı, M. (2015). Tokat İli Turhal İlçesinde Sığır Besiciliğinde Üretim Maliyeti ve Canlı Ağırlık Artışına Etki Eden Faktörler. Tarım Bilimleri Dergisi, 21(2), 288–299. doi:10.15832/tbd.89331
8. T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı. (2026, 2 Haziran). 2026 Yılı Hububat Alım ve Satış Fiyatları Belirlendi. tarimorman.gov.tr
9. Tarımdan Haber. (2026). TMO arpa satışlarına başladı: Besiciye arpa fiyatı 14 bin TL/ton. tarimdanhaber.com
10. Türkiye Ziraat Odaları Birliği (TZOB). (2026). Eylül 2026 yem fiyatları (devletdestekli.com derlemesi). devletdestekli.com
11. Tarım İşletmeleri Genel Müdürlüğü (TİGEM). (2024). 2024 Yılı Hayvancılık Sektör Raporu. tigem.gov.tr